عنوان مقاله:
علل ضعف دانش آموزان سال اول متوسطه دوم
شهرستان سلسله در درس ادبیات فارسی
تهیه کننده:مجتبی غلامی دبیرادبیات شهرستان سلسله
اردیبهشت ماه:93
چکیده:
دراین پژوهش به علل ضعف دانش آموزان سال اول متوسطه ی شهرستان سلسله در درس ادبیات فارسی پرداخته شده است. جامع آماری مورد نظر843 نفراز دانش آموزان دختر و پسر بوده اند که در سال تحصیلی 93-92در دوره های روزانه تحصیل می کرده اند. حجم نمونه شامل 400 نفر یعنی حدود47 درصد جامعه آماری بوده که به نسبت مساوی از هر دو جنس پسرودخترانتخاب شدند.برای انتخاب نمونه ها و تکمیل پرسشنامه ها ،از روش نمونه گیری تصادفی با طبقه بندی پرسش نامه های دانش آموزان استفاده گردیده است وروش آماری مورد استفاده نیز روش درصد فراوانی بوده است. براساس این پژوهش یکی ازعوامل تاثیرگذاربرضعیف بودن درس دانش آموزان دردرس ادبیات فارسی درشهرستان الشتر،جذاب وساده نبودن محتوای کتاب درسی می باشد هم چنین تعدادبسیارکمی ازدانش آموزان به درس ادبیات علاقمند می باشندودراین زمینه رغبت بیشتری ازخود نشان نمی دهند.
کلیدواژ ه ها: شهرستان سلسله،ادبیات فارسی ،ضعف دانش آموزان،سال اول متوسطه
1-مقدمه:
مهم ترین شاکله ی هویت فرهنگی ما ایرانیان زبان و ادبیات فارسی است که با پیشینه ی هزار و چندصد ساله اش میراث معنوی همه ی اقوام ایرانی در این سرزمین کهن به شمار می رود در سطح سیاسی و بین المللی هم ،این ادبیات ماست که هویت ما را به طور مستمر در سطح وسیع محفوظ داشته است.اهميت ادبيات فارسي قولي است كه همگی برآنند و اهدافي كه براي درس ادبيات برشمردهاند نيز گوياي همين مطلب است[2] و بديهي است كه به آموزش ادبيات به دانشآموزان بايد توجه بيشتري كرد زيرا «ادبيات مجموعهي تظاهرات هنري هر قوم است كه در قالب كلام ريخته شده باشد»[3].« درونمايهي ادبيات، انديشه و احساسات و عواطف انساني است و به خوبي ميتوان دريافت كه ادبيات از اين نظر نزديكترين هنر به انديشهي انسان است»[4]. كاركرد ادبيات در زندگي اجتماعي نيز بسيار زياد است كه در تاريخ ايران دورهي مشروطه مثالزدني است. سهم ادبيات را در خيزش مشروطيت ميتوان در آثار دهخدا، اشرفالدين گيلاني، عارف، ميرزاده عشقي و ... ملاحظه كرد[5].
باید به این نکته اذعان کرد که دانش آموزان برای آموزش ویادگیری سایر علوم وپیشرفت بهتر درآن ها ،نیازمند آگاهی کامل وهمه جانبه ازدرس ادبیات فارسی هستندکه میزان عشق وعلاقه ی آن ها به این کتاب درسی می توانددراین زمینه یک نقش مهم وحیاتی درآینده ی آن ها ایفا نمایدوذکراین نکته ضروری است که بدون سلاح وابزارادبیات نمی توان به مرزهای بی انتهای دانش دست یافت.اززاویه ی دیگرضعف کلی درادبیات فارسی می تواندتاثیرزیادی برعدم فراگیری سایردروس وهمچنین انتقال درست اندوخته های دانش آموزان هنگام ارزشیابی داشته باشد. بنابراین نقش وجایگاه برجسته ی ادبیات فارسی دردوره ی متوسطه می توانددراین زمینه به روشنی دیده شود.
2-بیان مسئله و ضرورت پژوهش:
آموزش و پرورش، به عنوان یک نظام، دارای اجزا و عناصرمتفاوتی است؛ازجمله: کتاب، معلم و دانش آموز.هریک از این عناصر در نظام آموزشی جایگاه ویژه ای دارند و برای رسیدن به اهداف اصلی، نظام آموزش وپرورش را یاری می کنند. از جمله اجزای اساسی و مهم این نظام ، دانش آموز و نگرش و علاقه ی وهمچنین میزان توانایی وضعف های است که دراووجود داردکه بایدبه آن توجه گردد.با توجه به این که اینجانب به عنوان دبیردرس ادبیات سال ها تجربه ی آموزشی دراین زمینه رادارم،دراغلب موارد مشاهده شده است که دانش آموزان دردرس ادبیات به خصوص ادبیات سال اول متوسطه با مشکلاتی مواجه هستند که دامنه ی این مشکلات به سال های بالاترکشیده می شودومشاهده می شودکه دانش آموزان به سبب ضعف دردرس ادبیات توانایی ادامه ی تحصیل دررشته ی ادبیات وعلوم انسانی راندارندوبرخلاف میل باطنی خوددررشته های کارودانش وعلوم تجربی به ادامه ی تحصیل می پردازندکه ممکن است به سبب عدم علاقه با ناکامی های مواجه شوند.همچنین تعدادی ازدانش آموزان به علت ضعیف بودن درس ادبیات،دربیان مطالب واندوخته های خوددرسایردروس ضعیف می باشند ونمی توانند آن ها را به درستی بنویسندویابیان نمایند.درحال حاضرکه مشغول تدوین این پژوهش هستم تعداد دانش آموزانی که درسال تحصیلی93-92درسال سوم رشته ی ادبیات وعلوم انسانی با احتساب مدارس غیرانتفاعی تحصیل می کنند164نفردرحالی که دررشته ی علوم تجربی449نفرمشغول به تحصیل می باشند.بنابراین آمارنشان می دهد که گرایش به رشته ی علوم انسانی دربین دانش آموزان روبه کاهش بوده است.پژوهش حاضر،در پی کشف علل ضعف دانش آموزان سال اول متوسطه دردرس ادبیات فارسی انجام شده است ؟
3-اهداف کلی پژوهش:
1-تعیین نوع دیدگاه دانش آموزان به آموزش ادبیات فارسی
2-بالا بردن کیفیت آموزش ادبیات فارسی
3-ارائه ی پیشنهاد بر اساس یافته های پژوهشی، برای کاربرد این نتایج در پژوهش های بعدی.
4-فرضیه های پژوهش:
1-به طورکلی نداشتن علاقه به درس ادبیات می تواند برضعیف بودن دانش آموزان موثرباشد
2-جذاب ومتنوع نبودن محتوای کتاب درسی می تواندبرضعف دانش آموزان تاثیرگذارباشد
3-زیادبودن حجم مطالب کتاب می تواندبرضعف دانش آموزان تاثیرگذارباشد
5-اهمیت زبان وادبیات فارسی:
زبان مادری وسیله و ابزار آموزش تمام درسهاست. اگر دانش آموزی تاریخ، جغرافیا، شیمی، فیزیک را خوب نیاموزد تنها در همان درس ها ضعیف می ماند. و به یادگیری او در درس های دیگر لطمه ای وارد نمی آید. کسی که نتواند در آموزش و بیان زبان مادری و حتی نگارش آن از مهارت لازم برخوردار شود. از عهده ی فهم مطالب و بازگویی هیچ درس دیگری برنخواهد آمد. دانش آموزی که از نظر شیوه نگارش و نوشتن املای کلمات مشکل دارد. به علت ناتوانی در فهم مطالب و تنظیم اندیشه و احساس خود و نیز اختلال در بیان نارسایی در گفتار و نوشتار کم کم نسبت به شایستگی خود در یادگیری بی اعتماد خواهد شد و علاقه ی خود را به تمام دروس از دست خواهد داد و ناامیدی و دلسردی به سراغ او خواهد آمد. علت ناکامی بیشتر دانش آموزانی که تصور می کنند از استعداد یا علاقه ی کافی برای ادامه ی تحصیل برخوردار نیستند در حقیقت ناتوانی آن ها از درست خواندن و درس فهمیدن مطالب و مفاهیم درس و بازگویی و بازنویسی آن برای دبیران است. پاره ای از دانش آموزان هر چند در بازگویی مطالب مهارت کافی دارند، قادر نیستند که همان مطالب را روی کاغذ بیاورند. مهارت در نوشتن تیز با علاقه و کوشش و تمرین و مهارت به دست می آید و چیزی نیست که به استعداد خاصی نیاز داشته باشد [1]
6- جامعه ی آماری[1] و حجم نمونه:
جامعه ی آماری در پژوهش حاضر ،کل دانش آموزان دختر و پسرسال اول متوسطه ی دوم دبیرستانهای شهرستان سلسله بودند.بر اساس آمار اداره ی آموزش و پرورش شهرستان سلسله، در سال93-92تعداد843 دانش آموزان درسال اول متوسطه مشغول به تحصیل بوده که ازاین تعداد456نفرپسرو387نفردختربوده که در19آموزشگاه ،شامل11آموزشگاه پسرانه و9آموزشگاه دخترانه تحصیل می کرده اند.لازم به ذکراست که این آمارشامل دانش آموزانی که درمراکزغیرانتفاعی هستند،نمی باشد.آماردانش آموزان سال اول شهرستان الشتربه تفکیک جنسیت وهمچنین تعداد کل دانش آموزان درسایرپایه ها درجدول پیوست موجودمی باشد.برای انتخاب نمونه ها و تکمیل پرسشنامه، از روش نمونه گیری تصادفی با طبقه بندی پرسش نامه های دانش آموزان استفاده شد 47درصد از جامعه ی آماری(400نفر) به عنوان حجم نمونه یا گروه آزمودنی، انتخاب شدند.
7-محدوده ی مورد مطالعه:
محدوده ی مورد مطالعه شهرستان سلسله می باشد که در45کیلومتری شهرخرم آباد،مرکزاستان لرستان واقع شده است.بخش عمده ی اطلاعات از طریق مطالعات میدانی(تکمیل پرسشنامه) وهمچنین پرسش مستقیم ازخوددانش آموزان به دست آمده است.
8-روش پژوهش و مراحل آن:
به منظور بررسی علل ضعف دانش آموزان از روش تحلیلی[2] استفاده شد.در این روش ،هدف ،توصیف عینی ، واقعی و منظم خصوصیات موضوع مورد نظر بوده و مراحل زیر دنبال شده است:
1-8-جمع آوری داده ها:
پس از انجام مطالعات مقدماتی از طریق مطالعات اسنادی و آرشیوی، برای بررسی علل ضعف دانش آموزان از پرسش نامه ی بسته پاسخ استفاده شد که نمونه ی آن در پیوست مقاله آمده است این پرسشنامه حاوی 12 سوال، در ارتباط با فرضیه های پژوهش است.برای هر سوال ، پنج پاسخ؛ بسیار زیاد، زیاد،متوسط،،کم و بسیار کم در نظر گرفته شد.
2-8-سازمان دهی داده ها:
بعد از جمع آوری داده های مورد نیاز بویژه تکمیل پرسش نامه در دبیرستانهای شهرستان سلسله، استخراج و طبقه بندی داده های مربوط به پرسشنامه ها صورت گرفت.
9-محدودیت های پژوهش:
1-حساسیت برخی از مدیران مدرسه و دانش آموزان نسبت به انجام پژوهش و انتخاب آن ها در حجم نمونه.
2- گستردگی میدانی عملیاتی پژوهش به ویژه تکمیل پرسشنامه ها، به دلیل دوری و پراکندگی نمونه های منتخب در سطح شهرستان الشتر.
10-یافته های پژوهش:
1-درپاسخ به سوال میزان علاقمندی دانش آموزان به درس ادبیات،12درصدپاسخ خیلی زیاد،18درصدپاسخ زیاد،20درصدپاسخ متوسط،22درصدپاسخ کم و28درصد پاسخ بسیار کم داده اند
2-درپاسخ به سوال میزان خوشایندی ازفرارسیدن ساعت درس ادبیات:14درصدپاسخ خیلی زیاد،16درصدپاسخ زیاد،25درصدپاسخ متوسط،20درصدپاسخ کم و25درصدپاسخ بسیار کم داده اند
3-درموردمفیددانستن مطالب ادبیات درزندگی شخصی،10درصدپاسخ خیلی زیاد،15درصدپاسخ زیاد،18درصدپاسخ متوسط،35درصدپاسخ کم و22درصدپاسخ خیلی کم داده اند
4-درموردساده وقابل فهم نبودن مطالب کتاب ادبیات،20درصدپاسخ خیلی زیاد،32درصدپاسخ زیاد،26درصدپاسخ متوسط،12درصدپاسخ کم و10درصدپاسخ خیلی کم داده اند
5-درمورد سوال مربوط به شرکت کردن دربحث های ادبیات درکلاس درس،18درصدپاسخ خیلی زیاد،21درصدپاسخ زیاد،32درصدپاسخ متوسط،16درصدپاسخ کم و13درصدپاسخ خیلی کم داده اند
6-درارتباط بانداشتن اطلاعات ادبی دبیرادبیات،22درصدپاسخ خیلی زیاد،38درصدپاسخ زیاد،17درصدپاسخ متوسط،13درصدپاسخ کم و10درصدپاسخ بسیارکم داده اند
7-درارتباط با میزان جذاب بودن بازدیدها واردوهای علمی درس ادبیات،12درصد پاسخ خیلی زیاد،15درصدپاسخ زیاد،21درصدپاسخ متوسط،24درصدپاسخ کم و28درصدپاسخ خیلی کم داده اند
8-درمورد خوش اخلاق نبودن ورفتارنادرست دبیرادبیات،24درصدپاسخ خیلی زیاد،32درصدپاسخ زیاد،28درصدپاسخ متوسط،9درصدپاسخ کم و7درصدپاسخ خیلی کم داده اند
9-درپاسخ به سوال جذاب نبودن مطالب کتاب ادبیات،20درصدپاسخ خیلی زیاد،28درصدپاسخ زیاد،23درصدپاسخ متوسط،17درصدپاسخ کم و12درصدپاسخ خیلی کم داده اند
10-درپاسخ به سوال مایل بودن به ادامه ی تحصیل دررشته ی ادبیات،10درصدپاسخ خیلی زیاد،12درصدپاسخ زیاد،18درصدپاسخ متوسط،28درصدپاسخ کم و32درصدپاسخ خیلی کم داده اند
11-درپاسخ به زیادبودن حجم مطالب کتاب،22درصدپاسخ خیلی زیاد،31درصدپاسخ زیاد،20درصدپاسخ متوسط،16درصدپاسخ کم و11درصدپاسخ بسیارکم داده اند
12-درپاسخ به سوال مربوط به راهنمایی وتشویق دبیران ادبیات درانجام فعالیت های خارج ازکلاس مانند تهیه ی روزنامه ی دیواری ومقاله،17درصدپاسخ خیلی زیاد،22درصدپاسخ زیاد،31درصدپاسخ متوسط،16درصدپاسخ کم و14درصدپاسخ بسیار کم داده اند
11-مرورفرضیات تحقیق:
باتوجه به تجربه آموزشی درزمینه تدریس ادبیات وطرح فرضیه های مختلف دراین رابطه وبا توجه به میزان پاسخ دهی به سوالات مربوطه ازطرف دانش آموزان همه ی فرضیات اثبات شدند
12-نتایج پژوهش:
1-به طورکلی تعدادبسیارکمی ازدانش آموزان به فراگیری درس ادبیات علاقمند می باشندودراین زمینه ازخود رغبت نشان نمی دهند.
2-تعدادزیادی ازدانش آموزان جذاب ومتنوع نبودن مطالب کتاب ادبیات را ازدلایل عدم تمایل خویش به این کتاب می دانند.
3-یکی ازعواملی که می تواندبرضعف دانش آموزان دردرس ادبیات موثرباشدزیادبودن حجم مطالب کتاب ووجودمتن های اضافی درکتاب است که باعث خستگی ودلزدگی دانش آموزان می شود.
4-ازعوامل اصلی تاثیرگذاردررغبت دانش آموزان به درس ادبیات، خوش اخلاق بودن وحسن برخورد دبیرادبیات درکلاس درس می باشد.
5-به طورکلی دانش آموزان مطالب کتاب ادبیات را برای زندگی اجتماعی خود مفیدنمی دانند.
13-پیشنهادها:
1-تقويت وبالابردن درك درست دانش آموزان نسبت به مطالب ومفاهيم گنجانده شده درکتاب ادبیات فارسی.
2- راهنمايي وهدايت دانش آموزان در داشتن برنامه ريزي درست وشيوه ي صحيح خواندن درس ها .
3- تاكيد بر اهميت دروس ادبيات از سال اول متوسطه براي دانش آموزان وضريب بالاي آن دركنكور وتاثير آن در يادگيري دروس ديگر
4- ايجادانگيزه و علاقه مند كردن دانش آموزان به درس ادبيات بابرگزاري كارگاه هاي آموزشي ،مسابقات ادبي ،برگزاري شب شعروهم چنین اجرایی مشاعره دربین دانش آموزان.
5 - بهره گيري همكاران ازتجربيات هم ديگرواستفاده ازفناوري اطلاعات براي تدریس دروس ادبیات.
6 -استفاده کردن ازشیوه های تدریس فعال ونوین دراین درس [2]
7-شرکت دادن دانش آموزان دربررسی متون نظم ونثرفارسی[2]
8- اهل مطالعه ،سرزنده و بانشاط بودن دبیرادبیات و تدريس کردن به گونه ای که همه عاشق اوشوند.[2]
9-تشویق نمودن دانش آموزان به خواندن وحفظ کردن متون ادبی(نظم ونثر) به ویژه شعر شاعران نامدارعرصه ی ادبیات فارسی وبیان آن هادرکلاس درس.
10-خواندن متون با صدای گیرا، رسا و دل نشین توسط معلم تاثیر بسزایی در یادگیرنده می گذارد آن چنان که آهنگ صدای او نیز با نوع خواندن نظم ونثر تغییر کند. بنابراین در خوانش متون ادبی باید کاری کنیم که دانش آموزان متون را به خوبی حس کنند و برای آن ارزشی قائل شوند.ژان پل سارتر می گوید: «خواندن آفرینش هدایت شده است» [6]
11-از روش های معلم خلاق در درس ادبیات این است که به فراگیران یاد بدهد که هنگام خواندن متن یک درس به هدف های مختلف درس ،موارد استفاده واطلاعاتی که در آن درس وجود دارد فکرنمایند.
12-لازم به ذکر است که آموزش نظم ونثر فارسی و تشکیل کلاس های ادبیات در فضاهای باز و طبیعت با توجه به تجربیات آموزشی اینجانب در فرایند یادگیری تاثیر زیادی دارد.
فهرست منابع:
1-ارژنگ، غلامرضا ، زبان و ادب فارسی، تهران، نشر قطره،1382
2-تاكي، مسعود و ديگران، ادبيات فارسي (1) اول دبيرستان، سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي، چاپ دهم، 1385
3- ثروت، منصور، سخن سردبير، ماهنامهي ادبيات معاصر، سال اول شمارهي 1، ارديبهشت 1375.
4- خمارلوميرهادي، ، جستجو در راهها و روشهاي تربيت، تهران، دفتر نشر چاپ آتليه چاپ دوم 1362
5- رهنماي خرمي، ذوالفقار، دو مشكل عمده در آموزش زبان و ادبيات، مجله رشد آموزش ادب فارسي شماره 33، سال هشتم تابستان 1372.
6- سارتر، ژان پل، ادبیات چیست، مترجمان، ابوالحسن نجفی، مصطفی رحیمی، چاپ پنجم، کتاب زمان، 1356.
