بررسی میزان نگرش دانش آموزان شهرستان الشتربه درس جغرافیا
عنوان مقاله:
بررسی میزان علاقمندی دانش آموزان سال چهارم متوسطه شهرستان الشتر
به درس جغرافیا
تهیه کننده: مجتبی غلامی
چکیده:
جغرافیا در اغلب کشورهای جهان،بخشی از کل محتوای دوران آموزشی به شمار می رود.این علم،به پیوستگی و ارتباط متقابل انسان و پدیده های طبیعی اشاره دارد و به افراد کمک می کند، که این بعد نظام مند از زندگی انسان را کشف کنند.پژوهش حاضر،به روش تحلیلی و با هدف آشنایی باعلاقمندی، نگرش ها و دیدگاههای دانش آموزان سال چهارم شهرستان الشتر به درس جغرافیاانجام شده است.جامع آماری مورد نظر100 نفراز دانش آموزان دختر و پسر بودند که در سال تحصیلی 93-92در دوره های روزانه تحصیل می کردند. حجم نمونه شامل 50 نفر یعنی 50 درصد جامعه آماری بوده که به طور تصادفی و به نسبت مساوی از هر دو جنس پسرودخترانتخاب شدند.روش آماری مورد استفاده نیز روش درصد فراوانی بوده است.
واژه های کلیدی:علاقمندی دانش آموزان،آموزش جغرافیا، سال چهارم،شهرستان الشتر
1-مقدمه
استمرار و بقای هر جامعه مستلزم آن است که مجموعه ی باورها ارزش ها، رفتارها،گرایش ها ، دانش ها و مهارتهای موجود در آن، به نسلهای جدید منتقل شود و البته وسیله ی این انتقال ، آموزش و پرورش است.آموزش ، صرف نظر از اینکه کدام جنبه ی توسعه مد نظر است، ریشه ی همه ی توسعه هاست و موجب ارتقای مهارتهای انسانی و تشکیل سرمایه های انسانی می شود. جغرافیا در بیشتر کشورهای جهان،به اشکال گوناگون، بخشی از محتوای دوران آموزشی را، از دبستان تا دانشگاه در بر می گیرد.علم جغرافیا فراگیران را از چگونگی و پیچیدگی رویدادها و اوضاع و احوال محیطی دور و نزدیک مطلع می سازد و رابطه ی متقابل پدیده های طبیعی و انسانی را به تصویر می کشد.با توجه به جایگاه علم جغرافیا ،به عنوان دانشی میان رشته ای در ابعاد محلی و ملی نقش مهم آن در زندگی بشر می توان گفت ، نگرش مثبت فراگیران به این علم ،در اعتلای آن مفید و موثر است. از این رو، برنامه ریزی در مسائل مربوط به نظام آموزشی ، بدون توجه به نگرش و دیدگاه های فراگیران نسبت به درس ها، چندان موفق نخواهد بود.
2-بیان مسئله و ضرورت پژوهش:
آموزش و پرورش، به عنوان یک نظام ، دارای اجزا و عناصر متفاوتی است؛ازجمله: کتاب ، معلم و دانش آموز. هریک از این عناصر در نظام آموزشی جایگاه ویژه ای دارند و برای رسیدن به اهداف اصلی، نظام را یاری می کنند. از جمله اجزای اساسی و مهم این نظام ، دانش آموز و نگرش و علاقه ی اوست. درس جغرافیا نقش مهمی در تعلیم این افراد دارد و برنامه ریزان باید برنامه های خود را متناسب با نیازهای ویژه ی آنان طرحی کنند؛ با توجه به این که این نیازها متناسب با تحول و توسعه در جامعه پیشرفت می کنند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تحولات اساسی در زمینه ی کاربرد و ضرورت فراگیری دانش جغرافیا، به ویژه در مراکز آموزش عالی، صورت پذیرفته است، به طوری که دانش جویان در سطوح متفاوت کارشناسی تا دکتری تخصصی، به فراگیری درباره ی این علم می پردازند. ار آن جا که آگاهی از نظرات فراگیران درباره ی علم جغرافیا ، باعث طراحی برنامه های منسجم می شود و به علاوه، از طریق این آگاهی می توان دید واقع بینانه ی داوطلبان را نسبت به انتخاب رشته ی جغرافیا و ادامه ی تحصیل در آن تقویت کرد، پژوهش حاضر، در پی کشف نگرش دانش آموزان به درس جغرافیا در بین دانش آموزان سال چهارم شهرستان الشترانجام شده است. علاوه بر سوال اصلی، سوالات دیگری نیز به شرح زیر مطرح بوده اند:
1-نگرش دانش آموزان سال چهارم شهرستان الشتر به اثرات و نتایج آموزش جغرافیا چگونه بوده است؟
2- ارزیابی این دانش آموزان از درس جغرافیا و جایگاه آن چیست؟
3-اهداف کلی:
1-تعیین نوع نگرش دانش آموزان به آموزش جغرافیا.
2-بالا بردن کیفیت آموزش جغرافیا.
3-ارائه ی پیشنهاد بر اساس یافته های پژوهشی، برای کاربرد این نتایج در پژوهش های بعدی.
4-فرضیه های پژوهش:
1-در دبیرستانهای شهرستان الشتر، تعداد دانش آموزان سال چهارم علاقه مند به درس جغرافیا بیشتر از دانش آموزان بی علاقه است.
2-رفتار و ویژگیهای معلم جغرافیا ، در علاقه مندی دانش آموزان به درس جغرافیا بسیار موثر است.
3-استفاده از وسایل کمک آموزشی،نظیر نقشه، کره ی جغرافیایی نرم افزارهای آموزشی جغرافیا و نیز بازدیدهای میدانی –علمی دانش آموزان، در علاقمند کردن آنان به درس جغرافیا تاثیر بسیار دارد.
4-میزان سادگی و جذابیت مطالب درسی جغرافیا، در دوره ی متوسطه و سال چهارم برای دانش آموزان زیاد است.
5-جامعه ی آماری[1] و حجم نمونه:
جامعه ی آماری در پژوهش حاضر ،کل دانش آموزان دختر و پسر شهرستان الشتر مراکز پیش دانشگاهی(سال چهارم) بودند.بر اساس آمارهای اداره ی آموزش و پرورش شهرستان الشتر، در سال93-92تعداد دانش آموزان مورد نظر 100 نفر بودند که 55 درصد آن ها را دانش آموزان پسر و 45 درصددیگر را دانش آموزان دختر تشکیل می دادند.لازم به ذکر است که مراکزپیش دانشگاهی به علت کمی دانش آموزدرسایر روستاها تعطیل شده است 92 درصد دانش آموزان در مراکز پیش دانشگاهی شهر به تحصیل مشغول بودند. در واقع، اکثر این دانش آموزان در مراکز شهری الشتر تحصیل می کردند.برای انتخاب نمونه ها و تکمیل پرسشنامه ، از روش نمونه گیری تصادفی با طبقه بندی پرسش نامه های دانش آموزان استفاده شد 50درصد از جامعه ی آماری(100نفر) به عنوان حجم نمونه یا گروه آزمودنی، انتخاب شدند.
6-پیشینه ی پژوهش:
بهره گیری از دیدگاه های دانش آموزان برای ارزیابی فعالیت های آموزشی و سنجش علاقه ی آن ها به مواد درسی ، روش معمول و شناخته شده ای است. پژوهش در زمینه ی آموزش جغرافیا نیز سابقه ای دیرینه دارد و در ایران اسلامی، مجله ی«رشد اموزش جغرافیا» ،جایگاه ویژ و مهمی را به خود اختصاص داده است.درهین زمینه مقالاتی به صورت تالیف وترجمه به چاپ رسیده اند ازجمله:
دکترمحمدحسن گنجی(شماره1371،4،ص7-4) دکتر حسین شکوئی(شماره4،ص 10-8) وعبدالرضا فرجی(شماره2،1364ص19-17)، به آموزش جغرافیا درکشورهای انگلستان،ژاپن وآلمان توجه داشته اند.دکتر بهلول علیجانی(شماره5،1365،ص9-4)،ودکتردره میر حیدر(شماره1364،4)، مقالاتی درمورد آموزش وبرنامه ریزی درجغرافیا درمدرسه های ایران ارائه داده اند.دکترسیاوش شایان ونیز دکتر مهدی چوبینه مقالات متعددی درمورد آموزش جغرافیا درکشورهایی اروپایی ودوره های تحصیلی آموزشی ترجمه وتنظیم کرده اند.دکتر مجید زاهدی(شماره های40و41 ،1375،ص43-29و35-26) مقاله ای تحت عنوان آموزش جغرافیا درمدرسه های استان آذربایجان شرقی دردوقسمت شامل بخش نخست:« اظهارات معلمان جغرافیا» وبخش دوم:« اظهارات دانش آموزان» که درآن، اظهارات ودیدگاههای معلمان ودانش آموزان رادرباره ی علاقه به درس جغرافیا بررسی کرده است.علاوه براین مقالات، سخن رانی ها ومقالاتی نیز درسمینارها ارائه شده اند که مهمترین ومشخص ترین آنها «اولین سمیناربررسی مسائل آموزش جغرافیا درایران بود». این سمینار دردانشگاه تربیت معلم تهران دراردیبهشت ماه سال1372برگزارشده است.
7-اهمیت علم جغرافیا و آموزش آن:
جغرافیا در برنامه ی درسی ، نقش ممتاز و موثری دارد و عاملی اساسی برای آماده کردن جوانان برای زندگی در قرن بیست و یکم به شمار می رود.جغرافیا اهمیت خود را در سطوح ملی و جهانی نشان داده است وبحران ها و مسائل قرن بیست و یکم، بدون همکاری متخصصان رشته های گوناگون حل شدنی نیست و در این میان، تنها علم جامع و مناسب برای حل مسائل، علم جغرافیاست
جغرافیا طریقه بهتر زیستن را به انسان می آموزد و در روشن کردن افکار جامعه ارتباط صحیح انسان با محیط اطرافش نقش مهمی دارد. وظیفه ی مسئولان آموزش و پرورش این است که در تمام برنامه های آموزشی ، از دوره ی ابتدایی تا دانشگاه ، این درس را بگنجانند.این امر سبب می شود،بیشتر فراگیران به علل نابرابری حاکم در محیط جغرافیائی بیندیشند و در برابر حفظ مجیط زیست احساس مسئولیت کنند و در راه توسعه ی پایدار کشور بکوشند.جغرافی دانان در زمینه ی مدیریت و توزیع منابع و تصویر کلی از مسائلی چون : آلودگی محیط زیست،جمعیت،شهرنشینی،حمل و نقل،نابرابری ها و تعاملات میان امور تلاش می کنند(مقیمی،1381) آن ها به جغرافیا نگرش سیستمی دارند این نگرش ، چارچوب روش شناختی مناسبی برای بررسی ساز و کار یک سیستم مهیا می کند و به جغرافی دانان کمک می کند، فرم تازه ای از جامعیت جغرافیایی بنا کنند (شکوئی،1376)
در واقع ، هدف اساسی از آموزش نوین جغرافیا، تربیت شهروندانی است که بتوانند در آینده با رفع مشکلات، به نحو شایسته ای ، جانشین نسا کنونی شوند. توجه به سرفصل ها و عناوین دروس جغرافیا، حاکی از این مطلب است که برنامه ریزان درسی با تغییر رویکرد از روش های پژوهشی و یادگیری سنتی، به موضوعات روز و مشکلات محیط پیرامون، فراگیران را برای هدف فوق آماده می سازد(چوبینه،1378).
8-محدوده ی مورد مطالعه:
محدوده ی مورد مطالعه شهرستان الشتر بود که بر اساس آمار سال1385 از دو بخش[2] ،6 دهستان،2 نقطه شهری 268 نقطه ی روستایی تشکیل شده است بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال1385 شهرستان الشتر 78725نفر جمعیت داشته که نزدیک به 45% آنها در نقاط شهری و 55% در نقاط روستایی زندگی می کنند(آمارنامه ی استان لرستان1385)مقطع زمانی مورد مطالعه در طرح ، سال تحصیلی 93-92)بود.بخش عمده ای از اطلاعات نیز از طریق مطالعات میدانی(تکمیل پرسشنامه)به دست آمده است.
9-روش پژوهش و مراحل آن:
به منظور بررسی نگرش دانش آموزان از روش تحلیلی[3] استفاده شد.در این روش،هدف،توصیف عینی ، واقعی و منظم خصوصیات موضوع مورد نظر بود و مراحل زیر دنبال شد:
10-جمع آوری داده ها:
پس از انجام مطالعات مقدماتی از طریق مطالعات اسنادی و آرشیوی، برای بررسی نگرش دانش آموزان از پرسش نامه ای بسته پاسخ استفاده شد که نمونه ی آن در پیوست مقاله آمده است این پرسشنامه حاوی 14 سوال یک
متغیره ، در ارتباط با فرضیه های پژوهش است .برای هر سوال ، پنج پاسخ؛ بسیار زیاد، زیاد،متوسط،کم و بسیار کم در نظر گرفته شد.
11-سازمان دهی داده ها:
بعد از جمع آوری داده های مورد نیاز بویژه تکمیل پرسش نامه در دبیرستان های شهرستان الشتر استخراج، و طبقه بندی داده های مربوط به پرسشنامه ها صورت گرفت.
12-مشکلات و تنگناهای پژوهش:
1-حساسیت برخی از مدیران مدرسه هاو دانش آموزان نسبت به انجام پژوهش و انتخابشان در حجم نمونه
2- گستردگی میدانی عملیاتی پژوهش و کندی پیشرفت مطالعات میدانی،به ویژه تکمیل پرسشنامه ها ، به دلیل دوری و پراکندگی نمونه های منتخب در سطح شهرستان.
3-مشکل هماهنگی مدیران مدرسه ها و دریافت پرسشنامه های تکمیل شده .
نهایتا" ،با توجیه مدیران و دانش آموزان نسبت به اهداف پژوهش و صرف وقت بیشتر و مراجعه به مراکز پیش دانشگاهی در دو نوبت تا حدود زیادی این محدودیت ها برطرف شدند.
13-تنگناها و مشکلات آموزش جغرافیا:
در راه آموزش جغرافیا مشکلاتی نیز به چشم می خورند که پاره ای از آن ها عبارتند از:
1-کمبود امکانات سمعی – بصری ، به خصوص نقشه، رایانه و سی دی های مناسب مهم تر از آن، استفاده ی بهینه نکردن از این امکانات است. برای مثال ، با وجود تاکید کتاب جدیدپیش دانشگاهی بر استفاده از رایانه، اینترنت و سی دی های آموزشی، متاسفانه بعلت ناهماهنگی در تامین امکانات و اجرای نامتناسب روش تدریس و ارزش یابی ، این کتابها به متونی غیر اجرایی، حفظی و کسل کننده و پوچ مبدل شده اند.
2-کمبود فضای آموزشی مناسب .
3-آشنایی کم معلمان با رویکرد های جدید و شیوه های نوین تدریس.
4-کم تجربه بودن دانش آموزان در کارهای گروهی وبی نظمی های ناشی ازآن.
5-وجود مدیریت سنتی پای بند به رویکرد سنتی در مدرسه ها و توجیه نبودن کادر اداری در مورد رویکرد های جدید.
6-نامتناسب بودن زمان با حجم کتاب ها.
7-توجیه نبودن والدین در این زمینه و اعتراضات آن ها که از جمله عوامل و موانع اجرای تدریس فعال است.
8-دسترسی نداشتن اغلب دانش آموزان شهرستانی به ابزار و لوازم کمک آموزشی، به طوری که فقدان یا کمبود این امکانات موجب کاهش علاقه ی آنان به درس جغرا فیا می شود
14-یافته های پژوهش:
1- در پاسخ به اعلام میزان علاقه مندی به درس جغرافیا، 33 درصد پاسخ متوسط،37 درصد پاسخ زیاد،16 درصدپاسخ خیلی زیاد،10درصدپاسخ کم و 4 درصد پاسخ بسیار کم داده بودند.
2-در مورد میزان خشنودی از فرا رسیدن ساعت درس جغرافیا،35 درصد پاسخ زیاد،14 درصد پاسخ بسیار زیاد، جمعا" 16 درصد پاسخ کم، و 28 درصد پاسخ متوسط را علامت زده بودند.
4-در پاسخ به سوال مربوط به میزان سادگی و قابل فهم بودن مطالب کتابهای درسی جغرافیا:46درصد پاسخ زیاد،23درصد بسیار زیاد،27درصد متوسط، 2 درصد کم و 2 درصد بسیار کم را علامت زده بودند.
6-در ارتباط با میزان علاقه به شنیدن و خواندن خبرهای جغرافیایی در رسانه ها،16 درصد علاقه ی خود را بسیار زیاد،25 درصد زیاد،29درصد متوسط، 24درصد کم،و 6 درصد بسیارکم اعلام کرده بودند.
7-در پاسخ به سوال مربوط به نقش اطلاعات دبیر جغرافیا در علاقه مندی دانش آموزان به این درس :51درصد پاسخ بسیار زیاد،32 درصد زیاد،9 درصد متوسط،4درصد کم و 4 درصد بسیار کم را علامت زده بودند.
8-در مورد تاثیر و جذابیت بازدیدهای علمی و جغرافیایی در افزایش میزان علاقه مندی دانش آموزان به این درس:58درصد پاسخ بسیار زیاد،28 درصد زیاد،9 درصد متوسط، 2 درصد کم، 3 درصد بسیار کم داده بودند.
9-درمورد تاثیر حسن برخوردو خوش اخلاقی دبیران جغرافیا در افزایش میزان علاقه مندی دانش آموزان به این درس 64درصد بسیار زیاد و 32 درصد زیاد، 2 درصد متوسط، 2درصد بسیار کم و 0 درصد کم را علامت زده بودند.
10-درمورد میزان جذابیت مطالب کتب درسی جغرافیا: 27 درصد میزان جذابیت را متوسط، ، ،31درصد زیاد، ،24درصدبسیارزیاد14، درصد کم و 4 درصد بسیار کم اعلام کرده بودند.
11-در جواب پیش بینی موفقیت حجم نمونه در پاسخ گویی به سوالات جغرافیای کنکور سال آینده : 23درصد این میزان را زیاد، 60درصد متوسط، 11درصد خیلی زیاد،4 درصد کم و 2 درصد بسیار کم پیش بینی کرده بودند.
12-در مورد میزان علاقه مندی حجم نمونه به ادامه ی تحصیل در رشته ی جغرافیا که می تواند حاکی از علاقه ی گروه آزمودنی به این درس باشد، اکثریت (26 درصد) با کسانی بود که این علاقه مندی را متوسط دانسته بودند و 23 درصد آن را زیاد، 19 درصد کم، 14 درصد بسیار کم، 18 درصد خیلی زیاد اعلام کرده بودند.
13-در پاسخ به سوال مربوط به نقش استفاده از وسایل کمک آموزشی در ایجاد رغبت در دانش آموزان به درس جغرافیا ،46 درصد پاسخ بسیار زیاد،،40درصد زیاد، 7درصد متوسط،5 درصد کم و 2 درصد بسیار کم داده بودند.
14-در مورد تاثیر راهنمائی و تشویق دبیران جغرافیا در میزان انجام فعالیتهای خارج از کلاس دانش آموزان، مانند تهیه ی مقاله ، روزنامه ی دیواری و ساخت مدل در زمینه ی جغرافیا ،23 درصد حجم نمونه ، پاسخ زیاد ،48درصد پاسخ بسیار زیاد ،11 درصد پاسخ متوسط ،11درصد پاسخ کم و 7 درصد بسیار کم را علامت زده بودند.
15-مرور فرضیه های پژوهش با توجه به نتایج پژوهش:
1-فرضیه های اول،دوم و سوم پژوهش اثبات شدند.
2-فرضیه های چهارم از دو بخش تشکیل شده است ،بخش اول ، بخش سادگی مطالب کتابهای درسی جغرافیا و بخش دوم، جذابیت زیاد این مطالب در کتاب های جغرافیایی دوره ی متوسط که هر دو تایید و اثبات شدند.
- 15نتایج پژوهش:
1-دانش آموزان به درس جغرافیا ، بیش از حد متوسط علاقه دارند وعلاقه مند به دنبال کردن خبرهای جغرافیایی هستند. .
2-کلاس درس جغرافیا از جمله کلاسهایی است که بیش از نیمی از دانش آموزان با خشنودی زیاد و متوسط به آن وارد می شوند و حس مشارکت جویی آنان در این درس بسیار زیاد است. تعداد کسانی که با اکراه و ناخشنودی به کلاس می آیند و در بحث های کلاس بی تفاوت هستند، بسیار کم است.
3- دانش آموزان ،عامل خوش خلقی و حسن برخورد دبیران جغرافیا را در علاقه مند شدن خود به درس جغرافیا،بسیار موثر می دانند و عقیده دارند که دبیران با افزایش اطلاعات علمی خود می توانند،برمیزان علاقه مندی دانش آموزان به این درس بیفزایند.
4-نیمی از دانش آموزان ،درس جغرافیارا برای زندگی آینده ی خویش ، مهم و مفید می دانند.نیمی از آنها نیز به ادامه ی تحصیل در رشته ی جغرافیا ابراز تمایل می کنند.
5- بازدیدهای علمی و استفاده از وسایل کمک آموزشی ،نقش به سزایی در ایجاد رغبت به درس جغرافیا در دانش آموزان دارد.آنها برای انجام فعالیت های خارج از کلاس،در زمینه ی درس جغرافیا، مانند تهیه ی روزنامه ی دیواری و مقاله نویسی ، خواهان راهنمایی وهمکاری دبیران جغرافیا هستند.
6-از نظر نیمی از دانش آموزان ، مطالب کتابهای درسی جغرافیا سخت و مشکل نیستند . این تعداد در مورد پاسخگویی به سوالات کنکور سال آینده در این درس، خوش بین هستند.هم چنین، میزان جذابیت مطالب کتابهای درسی جغرافیا را زیاد می دانند؛ هر چند می گویند تا حد ایده آل فاصله دارد.
16- پیشنهادات وراه حل ها:
نتایج پژو هش حاضر نشان می دهدکه نگرش دانش آموزان به درس جغرافیا مثبت است و به این درس علاقه مند هستند این امر برای دبیران جغرافیا و دانشجویان رشته ی جغرافیا از اهمیت فوق االعاده ای برخوردار است زیرا عامل انگیزه در یادگیری بسیار اهمیت دارد.یکی از معضلات دبیران در برخی از درسها کمبود یا نبود رغبت و علاقه در دانش آموزان است.
1-کوشش برای فرهنگ سازی ،اگر بپذیریم که هر تحولی نیازمند فرهنگ سازی است باید از طریق رسانه های گوناگون در سطح جامعه اطلاع رسانی کافی صورت گیرد تا عموم مردم از طریق کارکرد عناصر آموزشی آگاه شوند. در این میان،دانش اموزان نقش جست و جوگری و معلمان نقش هدایت گری دارند.
2-برگزاری دوره های آموزش ضمن خدمت برای معلمان و مدیران و آموزش روشهای جدید تدریس به معلمان.
3-تامین امکانات مناسب و از آن مهمتر ایجاد فرهنگ استفاده ی درست از ابزار و وسایل کمک آموزشی و مهمتر از آنها، توجیه مدیرانی که رابطه ی کمی با این مفهوم دارند درخصوص اینکه امروزه رایانه و سی دی های آموزشی از لوازم اساسی مدرسه محسوب می شود.پیشنهاد می شود،مولفان ،برای هریک از کتابهای جغرافیا،یک بسته ی نرم افزار حاوی انواع نقشه ها، عکس ها و فیلم های مناسب برای تدریس سرفصل ها تهیه کنند و برای مدرسه ها ارسال دارند یا حداقل به بازار عرضه کنند.
4- برگزاری جشنواره های تدریس که موجب نهادینه شدن هرچه بیشتر روشهای تدریس نو می شود.
5- ایجاد اتاق جغرافیا.معلم جغرافیا می توان به سلیقه ی خود این اتاق را منظم کند و انواع نقشه ها، الگوها و سی دی های آموزشی جغرافیا و وسایلی مانند آنها را در آن قرار دهد.
منابع:
1-آمار نامه ی عمومی نفوس و مسکن استان لرستان ،1375
2-چوبینه،مهدی«آموزش جغرافیا راهی نو با مشکلات بسیار».رشد آموزش جغرافیا ،شماره45،1378
3-زاهدی،مجید«آموزش جغرافیا درمدارس آذربایجان شرقی».وزارت آموزش وپرورش.شماره های 40و41، 1375
4-شایان،سیاوش«آموزش جغرافیا درمقطع دبیرستان».رشد آموزش جغرافیا،،وزارت آموزش وپرورش،شماره8 ،1365
5-علیجانی، بهلول« برنامه ریزی درسی جغرافیا درمدارس ایران».رشد آموزش جغرافیا ، وزارت آموزش پرورش، شماره 1365،5
6-فرجی،عبدالرضا«آموزش جغرافیادرجمهوری فدرال آلمان».رشدآموزش جغرافیا ،وزارت آموزش وپرورش،شماره1364،2
7-گنجی،محمدحسن«جغرافیا درژاپن» ،وزارت آموزش وپرورش.شماره،1374،4
8-مقیمی،شوکت«جغرافیا دانش گذشته،رشدآموزش جغرافیا».وزارت آموزش وپرورش،شماره 63زمستان1381.
9-میرحیدر،دره« لزوم رشد جغرافیای سیاسی درمدارس». رشد آموزش جغرافیا شماره4،وزارت آموزش وپرورش، شماره1364،4
1-افرادی که دریک یاچندصفت مشترک باشند
2-بخش مرکزی وفیروزآباد
-تجزیه وتحلیل داده های آماری براساس پرسشنامه های توزیع شده بین دانش آموزان 3-در پاسخ به اهمیت جغرافیا در زندگی آینده، 30درصد اهمیت آن را زیاد، 22 درصد بسیار زیاد،38 درصد متوسط،12درصد کم و 5 درصد بسیار کم اعلام کرده بودند. 5-در پاسخ به میزان علاقه مندی خود به مشارکت در بحث های درس جغرافیا،23درصد زیاد،30درصد بسیار زیاد،12 درصد بسیار کم،16 درصد کم،و19 درصد متوسط اعلام کرده بودند.
